بعضى از ارباب فضل و كمال مرقوم داشته است كه اتّحاد نفس با صور علميّه از اين قسم اتّحاد است كه مفاهيم مختلفه ، متّحد در وجوداند ، ولى حّق اينست كه اتّحاد نفس با صور مدركه‌اش از قسم ديگر است كه اعلى و ارفع از اتّحاد داشتن مفاهيم مختلفه به حسب وجود است اگرچه اين نحوه اتّحاد بر آن صادق است ، چنان كه معلوم خواهد شد . اين بعض ، در بيان صدر المتألّهين درست غور و تعمّق نكرده است ، و تصوير مطلب را كما ينبغى ننموده است و از ظاهر عبارت صدر المتألّهين كه اتّحاد را سه قسم دانسته بر سه قسم كرده است ولى قسم سومى كه اين بعض ، عنوان كرده است يك شعبه از قسم دوم عبارت آن جناب أعنى صدر المتألّهين است . و قسم سوم عبارت « اسفار » بيان آن قسم اتّحاد اعلى و ارفع است كه بدان اشاره كرده‌ايم و در بعد تقرير مىكنيم آن چنان كه استاد علّامهء رفيعى - رفع المتعالى درجاته - در رسالهء ارزشمندش در اتّحاد عاقل به معقول در أنحاء اتّحاد كمال تحقيق و دقّت را اعمال كرده است و حقّ مطلب را اداء و ايفاء نموده است و مقصود صدر المتألّهين را كما هو حقّه بيان فرموده است ، و اين بنده در تعليقه‌اش بر « اسفار » در اين مقام تقرير و تفسير كرده است . عبارت آن بعض اين است : اتّحاد ما بين دو چيز به يكى از سه طريق متصّور مىگردد : يكى اتّحاد دو وجود يا دو موجود به دو وجود ممتاز . ديگرى اتّحاد دو مفهوم يا دو ماهيّت متخالفه . بديهى است كه اين دو قسم از اتّحاد باطل و محال است . ديگرى اتّحاد معانى مختلفه و مفاهيم متعدّده در وجود واحد به نحوى كه يك وجود مصداق معانى و مفاهيم مختلفه و مجمع عناوين متعدّده بوده باشد . اين قسم از اتّحاد جائز و در موارد بسيارى واقع است مانند اتّحاد مفاهيم جماد و نبات و حيوان و سائر اجناس و فصول بعيده و قريبه در وجود انسان . و از اين قبيل است اتّحاد نفس با صورت عقليّه و صور كماليّهء علميّه كه با اختلاف در مفهوم ،